سقوط تاورکرین خیابان پیامبر شرقی تهران؛ جزئیات حادثه و بررسی مهندسی ایمنی جرثقیل برجی

سقوط تاورکرین خیابان پیامبر شرقی تهران یکی از حوادث مهم کارگاهی و شهری بود که به دلیل مجاورت محل پروژه با ساختمان‌های مسکونی و خودروهای پارک‌شده، خسارت‌های قابل‌توجهی به محیط پیرامون وارد کرد. در این حادثه، بخش‌هایی از یک جرثقیل برجی از محدوده کارگاه خارج شد و با ساختمان‌ها و وسایل نقلیه اطراف برخورد کرد.

براساس اطلاعات اعلام‌شده، در حادثه تاورکرین پیامبر شرقی پنج واحد مسکونی و ۹ دستگاه خودرو آسیب دیدند. همچنین سه نفر تحت تأثیر مستقیم حادثه قرار گرفتند؛ اپراتور تاورکرین دچار آسیب جسمی شد و یک مرد ۱۸ ساله و یک زن ۶۰ ساله نیز بر اثر شرایط ایجادشده دچار شوک شدند. خوشبختانه هیچ مورد فوتی در ارتباط با این حادثه گزارش نشده است.

تیم تخصصی سیویلیو یک روز پس از وقوع حادثه، با حضور در محل پروژه و بررسی شرایط پیرامونی، تصاویر اختصاصی از وضعیت تاورکرین، ساختمان‌های آسیب‌دیده و محدوده برخورد تهیه کرده است. مشاهدات میدانی می‌تواند به درک بهتر ابعاد حادثه کمک کند، اما تعیین دقیق علت سقوط تاورکرین تنها پس از بررسی فنی اسناد پروژه، فونداسیون، اتصالات، نمودار بار، شرایط جوی، عملکرد اپراتور و گزارش مراجع رسمی امکان‌پذیر است.

در این مقاله تلاش می‌کنیم ضمن مرور جزئیات حادثه، ساختار و نحوه عملکرد تاورکرین را توضیح دهیم و سپس عوامل عمومی و احتمالی مؤثر در حوادث جرثقیل‌های برجی را از دیدگاه مهندسی بررسی کنیم. هدف از این تحلیل، انتساب یک عامل مشخص به حادثه پیامبر شرقی نیست؛ بلکه آشنایی مهندسان، پیمانکاران، مدیران پروژه و فعالان صنعت ساختمان با اصول ایمنی تاورکرین، ظرفیت باربرداری، شعاع کاری، الزامات فونداسیون و بازرسی‌های دوره‌ای است.

۱- خلاصه حادثه تاورکرین خیابان پیامبر شرقی تهران

حادثه سقوط جرثقیل برجی در خیابان پیامبر شرقی تهران در محدوده‌ای شهری و در مجاورت ساختمان‌های مسکونی رخ داد. به دنبال خروج بخش‌هایی از سازه تاورکرین از محدوده ایمن کارگاه، قسمت‌هایی از جرثقیل با املاک و خودروهای اطراف برخورد کرد و عملیات امدادی و ایمن‌سازی محل آغاز شد.

ماهیت این حادثه نشان می‌دهد که فعالیت تاورکرین در محیط‌های متراکم شهری، تنها به کنترل داخل کارگاه محدود نمی‌شود. مسیر حرکت بار، شعاع گردش بازو، وضعیت سازه‌های مجاور، محل توقف خودروها، مسیر عبور عابران و محدوده احتمالی سقوط اجزا نیز باید در طرح ایمنی پروژه دیده شود.

در ساعات پس از حادثه، تمرکز نیروهای امدادی بر خارج‌کردن افراد از محدوده خطر، بررسی وضعیت مصدومان، جلوگیری از ورود شهروندان و ارزیابی پایداری باقی‌مانده سازه جرثقیل بود. بررسی فنی علت حادثه، مرحله‌ای جدا از عملیات امداد است و معمولاً به جمع‌آوری شواهد، مستندات و سوابق اجرایی نیاز دارد.

از دیدگاه مهندسی، بررسی چنین حوادثی صرفاً به مشاهده ظاهری محل محدود نمی‌شود. کارشناسان معمولاً وضعیت فونداسیون تاورکرین، نحوه مونتاژ، اتصالات پیچ و مهره، عملکرد سیستم‌های ایمنی، شرایط جوی، سوابق نگهداری و همچنین اطلاعات مربوط به آخرین عملیات باربرداری را بررسی می‌کنند. تا زمانی که این بررسی‌ها تکمیل نشود، بیان هرگونه علت قطعی از نظر فنی و حقوقی صحیح نخواهد بود.

۲- جدول اطلاعات حادثه

این جدول، خلاصه‌ای از اطلاعاتی است که تاکنون درباره حادثه منتشر یا به صورت میدانی مشاهده شده است. هرگونه اطلاعات تکمیلی درباره علت حادثه یا وضعیت فنی تاورکرین، منوط به انتشار گزارش کارشناسی خواهد بود.

۳- جزئیات رسمی اعلام‌شده

بر اساس اطلاعات رسمی منتشرشده، در این حادثه پنج واحد مسکونی دچار خسارت شدند و آسیب به ۹ دستگاه خودرو نیز گزارش شده است. همچنین سه نفر تحت تأثیر حادثه قرار گرفتند که شامل اپراتور تاورکرین، یک مرد ۱۸ ساله و یک زن ۶۰ ساله هستند. خوشبختانه هیچ مورد فوتی در این حادثه ثبت نشده است.

در زمان انتشار این مقاله، هیچ گزارش رسمی مبنی بر تعیین علت سقوط تاورکرین منتشر نشده است. به همین دلیل، هرگونه اظهار نظر درباره نقش ضعف فونداسیون، اضافه‌بار، جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز، نقص فنی، باد شدید یا خطای انسانی صرفاً در حد سناریوهای عمومی مهندسی بوده و ارتباط آن‌ها با این حادثه هنوز اثبات نشده است.

در بسیاری از پرونده‌های مشابه، کمیته‌های کارشناسی با بررسی مستندات پروژه، دفترچه‌های سرویس و نگهداری، گزارش‌های بازرسی، نقشه‌های اجرایی، مشخصات فونداسیون، سوابق نصب و همچنین اطلاعات ثبت‌شده توسط تجهیزات کنترلی، علت اصلی حادثه را مشخص می‌کنند. بنابراین نتیجه نهایی معمولاً پس از پایان بررسی‌های تخصصی منتشر می‌شود.

۴- گزارش میدانی سیویلیو از محل حادثه

تیم تخصصی سیویلیو با حضور در محل حادثه، وضعیت کلی پروژه، محدوده خسارت و شرایط محیط اطراف را از نزدیک بررسی کرد. تصاویر اختصاصی تهیه‌شده نشان می‌دهد که پس از وقوع حادثه، نیروهای امدادی و خدمات شهری عملیات ایمن‌سازی محدوده را آغاز کرده بودند و از ورود افراد متفرقه به محدوده خطر جلوگیری می‌شد.

در بازدید میدانی، آثار خسارت بر روی ساختمان‌های مجاور و تعدادی از خودروهای پارک‌شده قابل مشاهده بود. همچنین بخشی از عملیات به ارزیابی پایداری قسمت‌های باقی‌مانده تاورکرین اختصاص داشت تا از ایجاد خطرات ثانویه جلوگیری شود.

هدف از این بازدید، مستندسازی شرایط موجود و ارائه تصویری دقیق‌تر از ابعاد حادثه برای جامعه مهندسی بود. با این حال، باید تأکید کرد که مشاهدات میدانی به‌تنهایی برای تعیین علت سقوط تاورکرین کافی نیست و تنها بخشی از فرآیند بررسی کارشناسی محسوب می‌شود.

در تحلیل حوادث مرتبط با جرثقیل‌های برجی، کارشناسان علاوه بر وضعیت ظاهری سازه، مواردی مانند کیفیت اجرای فونداسیون تاورکرین، نحوه نصب، وضعیت پیچ‌ها و اتصالات، عملکرد سیستم‌های ایمنی، شرایط بهره‌برداری، سوابق سرویس و نگهداری و همچنین اطلاعات مربوط به آخرین عملیات باربرداری را نیز بررسی می‌کنند. بنابراین هرگونه نتیجه‌گیری قطعی بدون دسترسی به این اطلاعات، از نظر فنی قابل اتکا نخواهد بود.

نکته: تصاویر اختصاصی سیویلیو صرفاً وضعیت محل حادثه را مستند می‌کنند و نباید به‌عنوان مدرکی برای تعیین علت فنی حادثه تفسیر شوند.

۵- وضعیت اپراتور تاورکرین

براساس اطلاعات منتشرشده، اپراتور تاورکرین در جریان حادثه دچار آسیب جسمی شد و برای دریافت خدمات درمانی به مرکز درمانی منتقل گردید. علاوه بر وی، یک مرد ۱۸ ساله و یک زن ۶۰ ساله نیز بر اثر شرایط ایجادشده دچار شوک شدند. خوشبختانه هیچ مورد فوتی در این حادثه گزارش نشده است.

بر اساس پیگیری میدانی تیم سیویلیو، اپراتور پس از انجام اقدامات درمانی یک روز پس از وقوع حادثه از بیمارستان مرخص شده است. 

در پروژه‌های عمرانی، اپراتور موظف است عملیات باربرداری را مطابق ظرفیت مجاز دستگاه، دستورالعمل سازنده، شرایط محیطی و برنامه اجرایی پروژه انجام دهد. در کنار اپراتور، مسئولیت ایمنی پروژه میان عوامل مختلفی از جمله مدیر پروژه، مسئول HSE، تیم نصب، واحد نگهداری و ناظر فنی نیز تقسیم می‌شود.

۶- آیا علت قطعی حادثه مشخص شده است؟

خیر. تا زمان نگارش این مقاله، هیچ مرجع رسمی علت قطعی حادثه تاورکرین پیامبر شرقی را اعلام نکرده است.

۷- تاورکرین چیست؟

تاورکرین یا جرثقیل برجی یکی از مهم‌ترین تجهیزات حمل و جابه‌جایی بار در پروژه‌های ساختمانی، صنعتی و عمرانی است. این تجهیز برای انتقال مصالح، قالب‌ها، آرماتور، قطعات فلزی، تجهیزات مکانیکی و سایر بارهای سنگین در ارتفاع و فواصل مختلف طراحی شده است و امروزه در ساخت ساختمان‌های مرتفع، برج‌ها، پل‌ها، نیروگاه‌ها و پروژه‌های بزرگ عمرانی کاربرد گسترده‌ای دارد.

برخلاف جرثقیل‌های متحرک، تاورکرین پس از نصب در یک محل ثابت مستقر می‌شود و به کمک فونداسیون یا سیستم مهاربندی، پایداری خود را حفظ می‌کند. همین موضوع باعث می‌شود بتواند بارهای سنگین را در ارتفاع زیاد و با دقت بالا جابه‌جا کند.

توانایی بالای تاورکرین در جابه‌جایی بار نباید این تصور را ایجاد کند که دستگاه در تمام شرایط قادر به حمل هر باری است. هر جرثقیل برجی دارای ظرفیت مشخص، محدودیت ارتفاع، محدودیت شعاع کاری و دستورالعمل‌های بهره‌برداری ویژه خود است که رعایت آن‌ها نقش اساسی در حفظ ایمنی پروژه دارد.

در پروژه‌های شهری، اهمیت تاورکرین دوچندان می‌شود؛ زیرا در بسیاری از موارد ساختمان‌های مجاور، معابر عمومی، خودروهای پارک‌شده و حتی خطوط تأسیسات شهری در محدوده عملکرد دستگاه قرار دارند. به همین دلیل طراحی صحیح محل نصب، تعیین محدوده خطر و اجرای الزامات ایمنی از مهم‌ترین مراحل پیش از بهره‌برداری محسوب می‌شود.

۸- نحوه عملکرد تاورکرین

عملکرد تاورکرین بر پایه ایجاد تعادل میان وزن بار، فاصله افقی بار از محور دستگاه، وزن تعادل و ظرفیت سازه‌ای جرثقیل است. اپراتور با استفاده از سیستم کنترل، حرکت‌های مختلف دستگاه را مدیریت می‌کند تا بار در مسیر تعیین‌شده جابه‌جا شود.

به طور کلی، تاورکرین چهار حرکت اصلی انجام می‌دهد:

• بالا و پایین بردن بار توسط وینچ و سیم‌بکسل
• حرکت ترولی روی بازوی اصلی برای تغییر فاصله بار از مرکز دستگاه
• چرخش کل مجموعه حول محور قائم
• در برخی مدل‌ها افزایش ارتفاع دکل همزمان با پیشرفت پروژه

تمام این حرکات باید مطابق دفترچه فنی سازنده، نمودار ظرفیت باربرداری و محدودیت‌های عملیاتی دستگاه انجام شوند. کوچک‌ترین بی‌توجهی به این الزامات می‌تواند تنش‌های اضافی در اجزای سازه ایجاد کند.

در پروژه‌های حرفه‌ای، پیش از هر عملیات باربرداری، وزن تقریبی بار، مسیر حرکت، محل تخلیه، شرایط جوی و احتمال تداخل با ساختمان‌ها یا تجهیزات اطراف بررسی می‌شود تا عملیات در ایمن‌ترین شرایط ممکن انجام گیرد.

۹- اجزای اصلی تاورکرین

یک تاورکرین از مجموعه‌ای از اجزای سازه‌ای، مکانیکی و الکتریکی تشکیل شده است که هر یک نقش مشخصی در عملکرد ایمن دستگاه دارند. خرابی یا عملکرد نادرست هر بخش می‌تواند ظرفیت عملیاتی جرثقیل را تحت تأثیر قرار دهد؛ به همین دلیل تمامی اجزا باید به صورت دوره‌ای بازرسی و نگهداری شوند.

فونداسیون و پایه تاورکرین

فونداسیون، مهم‌ترین بخش باربر تاورکرین است و تمام نیروهای قائم، افقی و لنگرهای ایجادشده در زمان بهره‌برداری را به زمین منتقل می‌کند. طراحی فونداسیون باید بر اساس ظرفیت باربری خاک، مشخصات دستگاه، ارتفاع نهایی، شرایط بهره‌برداری و دستورالعمل سازنده انجام شود.

اجرای دقیق آرماتوربندی، کیفیت بتن، محل قرارگیری انکربولت‌ها و کنترل ابعاد فونداسیون از عوامل بسیار مهم در عملکرد صحیح این بخش هستند. با این حال، در هر حادثه خاص نمی‌توان ضعف فونداسیون را علت حادثه دانست مگر آنکه نتیجه بررسی کارشناسی چنین موضوعی را تأیید کند.

دکل تاورکرین

دکل یا برج فلزی، ستون اصلی جرثقیل برجی است که ارتفاع موردنیاز پروژه را تأمین می‌کند. این بخش از قطعات مدولار فولادی تشکیل شده و توسط پیچ‌های مقاوم به یکدیگر متصل می‌شود. کنترل وضعیت پیچ‌ها، هم‌راستایی قطعات و سلامت سازه در طول بهره‌برداری اهمیت زیادی دارد.

بازوی اصلی (Jib)

بازوی اصلی محل حرکت ترولی و قلاب حمل بار است. طول این بازو تعیین‌کننده حداکثر شعاع کاری دستگاه خواهد بود. هرچه بار در فاصله بیشتری از مرکز دستگاه قرار گیرد، لنگر ایجادشده نیز افزایش پیدا می‌کند؛ به همین دلیل ظرفیت مجاز حمل بار در انتهای بازو معمولاً کمتر از نزدیکی دکل است.

بازوی تعادل

در سمت مقابل بازوی اصلی، بازوی تعادل قرار دارد که محل نصب وزنه‌های تعادل، موتورهای گردان، وینچ و بخشی از تجهیزات مکانیکی است. این قسمت با ایجاد تعادل میان نیروهای واردشده، نقش مهمی در پایداری کلی جرثقیل ایفا می‌کند.

وزنه‌های تعادل

وزنه‌های تعادل معمولاً از بتن یا فولاد ساخته می‌شوند و مطابق مشخصات کارخانه سازنده نصب می‌گردند. تعداد، وزن و محل قرارگیری این وزنه‌ها باید دقیقاً مطابق دستورالعمل فنی باشد و هرگونه تغییر در آن می‌تواند بر رفتار سازه‌ای تاورکرین اثر بگذارد.

ترولی (Trolley)

ترولی، واگن متحرکی است که روی بازوی اصلی حرکت می‌کند و وظیفه آن تغییر محل قرارگیری قلاب و بار است. با جابه‌جایی ترولی، فاصله افقی بار از محور مرکزی تاورکرین تغییر می‌کند؛ در نتیجه مقدار لنگر وارد بر سازه نیز تغییر خواهد کرد. به همین دلیل، حرکت ترولی باید همواره مطابق نمودار ظرفیت باربرداری دستگاه انجام شود.

یکی از نکات مهم در بهره‌برداری از جرثقیل برجی این است که خطر تنها به وزن بار وابسته نیست؛ بلکه فاصله بار از مرکز دستگاه نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. به همین دلیل در مباحث فنی، اصطلاح جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز دقیق‌تر از عبارت «افزایش شعاع کاری» است.

قلاب و سیم‌بکسل

قلاب، سیم‌بکسل و مجموعه وینچ وظیفه بلند کردن، پایین آوردن و نگهداری بار را بر عهده دارند. این مجموعه تحت تنش‌های زیادی قرار دارد و به همین دلیل باید به‌صورت منظم از نظر ساییدگی، شکستگی رشته‌های سیم‌بکسل، خوردگی، تغییر شکل قلاب، عملکرد ترمز و سلامت قرقره‌ها بازرسی شود.

در بسیاری از استانداردهای بین‌المللی، برای سیم‌بکسل‌ها و قلاب‌ها دوره‌های مشخصی جهت بازدید، روانکاری، آزمون و در صورت نیاز تعویض در نظر گرفته شده است. رعایت این برنامه‌ها بخش مهمی از فرآیند بازرسی تاورکرین محسوب می‌شود.

کابین اپراتور

کابین محل استقرار اپراتور و مرکز کنترل تمام حرکات تاورکرین است. اپراتور از داخل کابین وضعیت بار، محدوده پروژه، حرکت ترولی، عملکرد وینچ و چرخش جرثقیل را کنترل می‌کند. در پروژه‌هایی که دید مستقیم وجود ندارد، ارتباط اپراتور با ریگر یا راهنمای زمینی اهمیت بسیار زیادی پیدا می‌کند.

کابین باید از دید مناسب، تجهیزات کنترلی سالم، سیستم هشدار، تهویه مناسب و دسترسی ایمن برخوردار باشد تا اپراتور بتواند با تمرکز کافی عملیات باربرداری را انجام دهد.

سیستم‌های ایمنی تاورکرین

تاورکرین‌های مدرن به مجموعه‌ای از سیستم‌های ایمنی مجهز هستند که از بروز شرایط خطرناک جلوگیری می‌کنند. این تجهیزات جایگزین رعایت اصول فنی نیستند، اما می‌توانند احتمال وقوع خطا را کاهش دهند.

• محدودکننده اضافه‌بار (Load Moment Indicator)
• محدودکننده ارتفاع قلاب
• محدودکننده حرکت ترولی
• سیستم محدودکننده چرخش
• ترمزهای اضطراری
• کلیدهای قطع اضطراری
• سیستم هشدار اضافه‌بار

عملکرد صحیح این تجهیزات باید در سرویس‌های دوره‌ای کنترل شود. از کار افتادن یا غیرفعال بودن هر یک از سیستم‌های حفاظتی می‌تواند سطح ایمنی عملیات را کاهش دهد، هرچند ارتباط آن با یک حادثه مشخص تنها از طریق بررسی کارشناسی قابل ارزیابی است.

۱۰- مفهوم تعادل تاورکرین

اساس عملکرد یک تاورکرین بر حفظ تعادل میان نیروها و لنگرهای وارد بر سازه است. هنگامی که باری توسط قلاب حمل می‌شود، وزن بار در فاصله مشخصی از محور دکل قرار می‌گیرد و یک لنگر واژگونی ایجاد می‌کند. در سمت مقابل، وزنه‌های تعادل و سایر اجزای دستگاه لنگری مخالف تولید می‌کنند تا تعادل سیستم حفظ شود.

مهندسان هنگام طراحی جرثقیل برجی، تمام نیروهای وارد بر دستگاه شامل وزن سازه، وزن بار، اثر باد، نیروهای دینامیکی ناشی از حرکت بار و ظرفیت فونداسیون را در محاسبات لحاظ می‌کنند. به همین دلیل، استفاده صحیح از دستگاه تنها زمانی امکان‌پذیر است که تمامی شرایط بهره‌برداری در محدوده تعیین‌شده توسط سازنده باقی بماند.

درک مفهوم تعادل برای اپراتور، مهندس ناظر و مدیر پروژه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از تصمیم‌های روزانه مانند انتخاب مسیر حمل بار، محل استقرار بار و نحوه حرکت ترولی مستقیماً بر وضعیت تعادل تاورکرین اثر می‌گذارند.

۱۱- لنگر بار در تاورکرین

یکی از مهم‌ترین مفاهیم در طراحی و بهره‌برداری از تاورکرین، لنگر بار (Load Moment) است. لنگر، حاصل‌ضرب وزن بار در فاصله افقی آن از محور مرکزی تاورکرین است. بنابراین حتی اگر وزن بار تغییر نکند، افزایش فاصله افقی آن از دکل می‌تواند لنگر بسیار بزرگ‌تری ایجاد کند.

لنگر = وزن بار × فاصله افقی از محور تاورکرین

به همین دلیل، دو بار با وزن یکسان ممکن است اثر کاملاً متفاوتی بر پایداری دستگاه داشته باشند. باری که در نزدیکی دکل حمل می‌شود، لنگر بسیار کمتری نسبت به همان بار در انتهای بازوی اصلی ایجاد خواهد کرد.

به همین علت، شرکت‌های سازنده برای هر مدل تاورکرین، نمودار ظرفیت باربرداری تهیه می‌کنند که در آن حداکثر وزن مجاز حمل در هر فاصله مشخص شده است. این نمودار یکی از مهم‌ترین اسناد فنی دستگاه محسوب می‌شود و اپراتور موظف است تمام عملیات را مطابق آن انجام دهد.

۱۲- ظرفیت باربرداری و شعاع کاری تاورکرین

یکی از رایج‌ترین برداشت‌های اشتباه درباره جرثقیل‌های برجی این است که ظرفیت درج‌شده روی دستگاه در تمام طول بازو ثابت است. در واقع، ظرفیت باربرداری تاورکرین به محل قرارگیری بار وابسته است و با افزایش فاصله افقی از مرکز دستگاه کاهش پیدا می‌کند.

به عنوان نمونه، ممکن است یک تاورکرین بتواند در فاصله نزدیک به دکل چندین تن بار را حمل کند، اما همان دستگاه در انتهای بازوی اصلی تنها مجاز به حمل بخش کوچکی از همان وزن باشد. این تفاوت به دلیل افزایش لنگر بار است، نه ضعف دستگاه.

به همین دلیل، پیش از هر عملیات باربرداری باید سه عامل به طور هم‌زمان بررسی شوند:

• وزن واقعی بار
• فاصله افقی بار از محور تاورکرین
• ظرفیت مجاز دستگاه در همان فاصله طبق نمودار بار

رعایت این سه عامل، بخش مهمی از الزامات ایمنی تاورکرین محسوب می‌شود و نقش مهمی در کاهش ریسک عملیات باربرداری دارد.

۱۳- چرا عبارت «جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز» دقیق‌تر است؟

در بسیاری از مطالب عمومی از عبارت «افزایش شعاع کاری» استفاده می‌شود، اما از دیدگاه مهندسی، عبارت جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز دقیق‌تر است. دلیل این موضوع آن است که صرف افزایش فاصله بار از دکل، لزوماً به معنای ایجاد وضعیت خطرناک نیست؛ زیرا ممکن است وزن بار در آن فاصله همچنان در محدوده مجاز قرار داشته باشد.

وضعیت خطر زمانی ایجاد می‌شود که وزن بار و فاصله افقی آن به گونه‌ای باشد که لنگر حاصل از آن از مقدار مجاز تعیین‌شده توسط سازنده فراتر رود. بنابراین آنچه اهمیت دارد، رعایت محدوده مجاز نمودار باربرداری است، نه صرفاً فاصله بار از مرکز دستگاه.

به همین علت، در ادامه این مقاله نیز از عبارت «جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز» استفاده می‌شود تا مفهوم فنی موضوع با دقت بیشتری بیان گردد.

۱۴- عوامل عمومی و احتمالی سقوط تاورکرین

حوادث مرتبط با جرثقیل‌های برجی معمولاً نتیجه مجموعه‌ای از عوامل فنی، اجرایی و مدیریتی هستند و در بسیاری از موارد تنها با بررسی کامل مدارک پروژه می‌توان علت اصلی را مشخص کرد. بنابراین مواردی که در ادامه بیان می‌شوند، صرفاً عوامل عمومی و شناخته‌شده در صنعت ساخت‌وساز هستند و نباید به حادثه خیابان پیامبر شرقی نسبت داده شوند.

از دیدگاه مهندسی، سناریوهای احتمالی می‌توانند شامل ضعف فونداسیون، اضافه‌بار، جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز، نقص در اتصالات، خطای مونتاژ، شرایط نامناسب جوی، خطای انسانی یا ضعف در برنامه‌های نگهداری باشند. تعیین اینکه کدام‌یک از این عوامل در یک حادثه مشخص نقش داشته‌اند، تنها پس از بررسی تخصصی امکان‌پذیر است.

ضعف فونداسیون

یکی از مواردی که در بررسی حوادث تاورکرین مورد ارزیابی قرار می‌گیرد، وضعیت فونداسیون است. طراحی یا اجرای نامناسب فونداسیون، نشست غیرمتعارف زمین، ضعف بتن، جانمایی نادرست انکربولت‌ها یا تغییر شرایط خاک می‌تواند از جمله مواردی باشد که کارشناسان در فرآیند بررسی فنی مورد توجه قرار می‌دهند.

اضافه‌بار (Overloading)

یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل بررسی‌شونده در حوادث جرثقیل‌های برجی، اضافه‌بار است. اضافه‌بار زمانی رخ می‌دهد که وزن واقعی بار از ظرفیت مجاز تعیین‌شده توسط سازنده برای آن شرایط کاری بیشتر باشد. در این حالت، نیروهای وارد بر سازه، سیم‌بکسل‌ها، اتصالات، وینچ، دکل و فونداسیون افزایش یافته و احتمال بروز آسیب‌های سازه‌ای بیشتر می‌شود.

در پروژه‌های حرفه‌ای، پیش از هر عملیات باربرداری وزن تقریبی بار محاسبه شده و با جدول ظرفیت دستگاه تطبیق داده می‌شود. همچنین بسیاری از تاورکرین‌های جدید دارای سیستم هشدار اضافه‌بار هستند که در صورت نزدیک شدن به محدوده خطر، اپراتور را مطلع می‌کنند.

جابه‌جایی بار در شعاع نامجاز

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، ظرفیت تاورکرین تنها به وزن بار وابسته نیست؛ بلکه فاصله افقی بار از محور دستگاه نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. ممکن است باری که در نزدیکی دکل کاملاً مجاز است، در انتهای بازوی اصلی از ظرفیت ایمن دستگاه فراتر رود.

به همین دلیل، اپراتور باید همواره موقعیت ترولی، وزن بار و نمودار ظرفیت باربرداری را به‌صورت هم‌زمان در نظر بگیرد. هرگونه جابه‌جایی بار خارج از محدوده مجاز تعیین‌شده توسط سازنده می‌تواند باعث افزایش لنگر وارد بر سازه شود.

خطای مونتاژ یا اتصالات

مونتاژ تاورکرین فرآیندی کاملاً تخصصی است و باید مطابق دستورالعمل کارخانه سازنده انجام شود. ترتیب نصب قطعات، گشتاور سفت کردن پیچ‌ها، کیفیت اتصالات، نصب صحیح پین‌ها و کنترل هم‌محوری اجزای سازه از جمله مواردی هستند که در زمان نصب بررسی می‌شوند.

در بررسی هر حادثه، کارشناسان وضعیت پیچ‌های اصلی، اتصالات دکل، محل اتصال بازوی اصلی، بازوی تعادل، انکربولت‌ها و سایر اجزای حساس را ارزیابی می‌کنند تا مشخص شود آیا نقصی در فرآیند نصب یا مونتاژ وجود داشته است یا خیر.

باد شدید و شرایط جوی

باد یکی از مهم‌ترین نیروهای جانبی وارد بر تاورکرین است. با افزایش سرعت باد، نیروی قابل‌توجهی به بازوی اصلی، بار معلق و کل سازه وارد می‌شود. به همین دلیل، تمامی سازندگان تاورکرین حداکثر سرعت مجاز باد برای انجام عملیات باربرداری را در دفترچه فنی دستگاه مشخص می‌کنند.

در بسیاری از پروژه‌ها، هنگام وزش باد شدید عملیات باربرداری متوقف شده و بازوی تاورکرین در وضعیت مناسب قرار می‌گیرد تا فشار وارده به حداقل برسد. همچنین در برخی مدل‌ها از بادسنج و سیستم هشدار خودکار استفاده می‌شود.

البته طبق شرایط جوی آرام در تهران در روز حادثه 05/05/05 درصد این احتمال بسیار بسیار پایین و نزدیک  به صفر می باشد.

خطای اپراتور

عملکرد اپراتور یکی از بخش‌هایی است که در تمام بررسی‌های کارشناسی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. رعایت ظرفیت مجاز، کنترل مسیر حرکت بار، توجه به هشدارهای دستگاه، ارتباط صحیح با ریگر و رعایت دستورالعمل‌های ایمنی از جمله وظایف اصلی اپراتور محسوب می‌شود.

با این حال، در بسیاری از حوادث عوامل متعددی به‌صورت هم‌زمان دخیل هستند و نمی‌توان تنها با مشاهده نتیجه حادثه، مسئولیت را متوجه اپراتور دانست. ارزیابی عملکرد اپراتور نیازمند بررسی سوابق آموزشی، دستور کار روز حادثه، اطلاعات ثبت‌شده و سایر مستندات فنی است.

نقص در بازرسی و نگهداری

تمام تجهیزات مکانیکی و سازه‌ای تاورکرین نیازمند سرویس و بازرسی دوره‌ای هستند. سیم‌بکسل‌ها، قلاب، ترمزها، گیربکس، سیستم گردان، موتورهای الکتریکی، پیچ‌های اتصال و تجهیزات ایمنی باید مطابق برنامه نگهداری کارخانه سازنده کنترل شوند.

در صورت مشاهده هرگونه نقص، تعمیر یا تعویض قطعه باید پیش از ادامه بهره‌برداری انجام شود. ثبت مستندات سرویس و نگهداری نیز بخش مهمی از مدیریت ایمنی پروژه به شمار می‌رود.

ضعف مهاربندی تاورکرین

در تاورکرین‌هایی که ارتفاع آن‌ها از مقدار مشخصی بیشتر می‌شود، معمولاً استفاده از مهاربندی (Tie-in) برای اتصال دکل به سازه ساختمان الزامی است. این مهاربندی‌ها باعث کاهش تغییرمکان جانبی، افزایش پایداری و کنترل نیروهای ناشی از باد و بارهای جانبی می‌شوند.

محل نصب، تعداد مهاربندها، نوع اتصالات و فاصله بین آن‌ها باید دقیقاً مطابق نقشه‌های اجرایی و دستورالعمل کارخانه سازنده باشد. هرگونه تغییر بدون تأیید مهندس طراح می‌تواند رفتار سازه‌ای تاورکرین را تحت تأثیر قرار دهد.

در بررسی حوادث احتمالی، وضعیت مهاربندها نیز توسط کارشناسان کنترل می‌شود، اما این موضوع به معنای وجود نقص در حادثه مورد بحث نیست و تنها یکی از مواردی است که در فرآیند کارشناسی بررسی می‌شود.

۱۵- علت واقعی حادثه چگونه تعیین می‌شود؟

برخلاف تصور بسیاری از افراد، علت واقعی سقوط یک تاورکرین تنها با مشاهده تصاویر یا بازدید اولیه از محل حادثه مشخص نمی‌شود. تعیین علت نیازمند یک فرآیند تخصصی، مرحله‌به‌مرحله و مستند است که توسط کارشناسان ذی‌صلاح انجام می‌شود.

در این فرآیند، تیم کارشناسی تمامی مدارک پروژه، وضعیت سازه، شرایط محیطی، سوابق نگهداری و نحوه بهره‌برداری از دستگاه را بررسی می‌کند تا بتواند زنجیره واقعی رخدادها را بازسازی کند. تنها پس از تکمیل این بررسی‌ها امکان اعلام نظر فنی وجود خواهد داشت.

۱- بررسی فونداسیون

در این مرحله، کیفیت بتن، ابعاد فونداسیون، وضعیت آرماتورها، محل استقرار انکربولت‌ها، ظرفیت باربری خاک، احتمال نشست و هرگونه تغییرشکل غیرعادی بررسی می‌شود. همچنین در صورت نیاز، آزمایش‌های تکمیلی روی بتن یا خاک نیز انجام خواهد شد.

۲- بررسی پیچ‌ها و اتصالات

تمامی پیچ‌های اصلی، اتصالات دکل، پین‌ها، صفحات اتصال، جوش‌ها و سایر اجزای حساس از نظر شکست، تغییر شکل، خوردگی، شل‌شدگی یا آثار خستگی فلز مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. در بسیاری از پرونده‌ها از آزمایش‌های غیرمخرب نیز برای بررسی سلامت قطعات استفاده می‌شود.

۳- بررسی نمودار باربرداری

کارشناسان بررسی می‌کنند که وزن بار، محل قرارگیری ترولی و شعاع کاری در زمان وقوع حادثه با محدوده مجاز تعیین‌شده توسط کارخانه سازنده مطابقت داشته است یا خیر. این بررسی یکی از مهم‌ترین بخش‌های تحلیل عملکرد تاورکرین محسوب می‌شود.

۴- بررسی شرایط جوی و داده‌های باد

در صورت لزوم، اطلاعات ایستگاه‌های هواشناسی، سرعت و جهت باد، وضعیت آب‌وهوا در زمان حادثه و تأثیر احتمالی شرایط محیطی بر عملکرد دستگاه بررسی می‌شود. صرف وجود باد برای نتیجه‌گیری کافی نیست و باید داده‌های واقعی همان بازه زمانی تحلیل شوند.

۵- بررسی عملکرد اپراتور و روند بهره‌برداری

سوابق آموزشی اپراتور، گواهینامه‌های مربوطه، دستور کار روز حادثه، نحوه ارتباط با ریگر، گزارش‌های روزانه پروژه و سایر مستندات مرتبط نیز در فرآیند کارشناسی مورد بررسی قرار می‌گیرند. این اطلاعات در کنار سایر شواهد می‌تواند به بازسازی دقیق‌تر روند وقوع حادثه کمک کند.

۱۶- راهکارهای پیشگیری از سقوط تاورکرین

اگرچه صفر کردن احتمال وقوع حادثه در پروژه‌های عمرانی امکان‌پذیر نیست، اما اجرای صحیح الزامات طراحی، نصب، بهره‌برداری و نگهداری می‌تواند احتمال وقوع بسیاری از حوادث را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

پیشگیری از حوادث تاورکرین نیازمند همکاری هم‌زمان کارفرما، مشاور، پیمانکار، تیم نصب، اپراتور، مسئول HSE، ناظر پروژه و شرکت بازرسی است. رعایت تنها یک بخش از الزامات ایمنی کافی نیست و باید تمامی اجزای این زنجیره به‌درستی عمل کنند.

• طراحی صحیح فونداسیون بر اساس گزارش ژئوتکنیک
• استفاده از تیم نصب دارای صلاحیت
• بازرسی دوره‌ای تمام اجزای مکانیکی و سازه‌ای
• رعایت کامل نمودار ظرفیت باربرداری
• توقف عملیات هنگام شرایط جوی نامناسب
• آموزش مستمر اپراتورها و نیروهای اجرایی

۱۷- الزامات ایمنی قبل از نصب تاورکرین

ایمنی تاورکرین از لحظه آغاز عملیات باربرداری شروع نمی‌شود، بلکه از مرحله طراحی و انتخاب محل نصب آغاز می‌شود. بسیاری از مشکلاتی که در زمان بهره‌برداری مشاهده می‌شوند، ریشه در تصمیمات اولیه پروژه دارند. بنابراین پیش از نصب، باید تمامی شرایط فنی، اجرایی و محیطی به‌دقت بررسی شود.

• انجام مطالعات ژئوتکنیک و بررسی ظرفیت باربری خاک
• طراحی فونداسیون مطابق دستورالعمل کارخانه سازنده
• انتخاب ظرفیت مناسب تاورکرین متناسب با نیاز پروژه
• بررسی فاصله ایمن از ساختمان‌های مجاور، خطوط برق و معابر عمومی
• پیش‌بینی محدوده خطر در اطراف دستگاه
• استفاده از تیم نصب دارای صلاحیت و تجهیزات استاندارد

رعایت این موارد باعث می‌شود بسیاری از ریسک‌های احتمالی پیش از آغاز بهره‌برداری شناسایی و کنترل شوند.

۱۸- کنترل‌های روزانه تاورکرین

بازرسی روزانه یکی از مؤثرترین اقدامات برای پیشگیری از حوادث است. این بازدیدها باید پیش از شروع هر شیفت کاری انجام شوند و در صورت مشاهده هرگونه ایراد، تا زمان رفع نقص از بهره‌برداری دستگاه جلوگیری شود.

ثبت نتایج این بازدیدها در چک‌لیست‌های روزانه، علاوه بر افزایش ایمنی، در بررسی‌های بعدی نیز ارزش مستندسازی بالایی دارد.

۱۹- کنترل شرایط جوی

شرایط جوی، به‌ویژه سرعت باد، یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عملکرد تاورکرین است. وزش باد شدید می‌تواند باعث افزایش نیروهای جانبی، نوسان بار و کاهش کنترل اپراتور بر عملیات شود.

به همین دلیل، پیش از آغاز هر عملیات باربرداری باید پیش‌بینی وضعیت هوا بررسی شود و در صورت عبور سرعت باد از محدوده مجاز اعلام‌شده توسط کارخانه سازنده، عملیات متوقف گردد.

در پروژه‌های بزرگ، استفاده از بادسنج (Anemometer) و ثبت اطلاعات شرایط جوی، یکی از الزامات مدیریت ایمنی محسوب می‌شود.

۲۰- آموزش اپراتور تاورکرین

هیچ تجهیز پیشرفته‌ای بدون اپراتور آموزش‌دیده ایمن نخواهد بود. اپراتور باید علاوه بر داشتن گواهینامه معتبر، با نحوه عملکرد دستگاه، محدودیت‌های ظرفیت، نمودار باربرداری، علائم ریگری، شرایط جوی و رویه‌های اضطراری کاملاً آشنا باشد.

برگزاری دوره‌های بازآموزی، مانورهای ایمنی و آموزش نیروهای زمینی نیز نقش مهمی در کاهش خطاهای انسانی دارد.

۲۱- مدیریت محدوده خطر

در پروژه‌های شهری، محدوده حرکت بار نباید با مسیر عبور عابران، خیابان‌ها، پارکینگ‌ها یا ساختمان‌های مجاور تداخل غیرضروری داشته باشد. در صورت اجتناب‌ناپذیر بودن این شرایط، باید اقدامات حفاظتی مناسب از جمله محدودسازی تردد، نصب علائم هشدار، استفاده از راهنمای زمینی و برنامه‌ریزی دقیق عملیات انجام شود.

مدیریت صحیح محدوده خطر، یکی از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش خسارات احتمالی به افراد و اموال اطراف پروژه است.

۲۲- اهمیت ایمنی تاورکرین در محیط‌های شهری

استفاده از تاورکرین در مناطق پرتراکم شهری، نیازمند سطح بالاتری از مدیریت ایمنی است. نزدیکی ساختمان‌های مسکونی، مدارس، مراکز تجاری، خیابان‌های پرتردد و زیرساخت‌های شهری باعث می‌شود کوچک‌ترین خطا، خسارات گسترده‌تری نسبت به پروژه‌های خارج از شهر ایجاد کند.

به همین دلیل، تهیه طرح مدیریت ریسک، برنامه واکنش در شرایط اضطراری، بیمه مناسب، نظارت مستمر و کنترل روزانه تجهیزات از الزامات اصلی پروژه‌های شهری محسوب می‌شود.

۲۳- درس‌های مهندسی از حادثه سقوط تاورکرین

صرف‌نظر از علت نهایی این حادثه، وقوع چنین رویدادهایی یادآور اهمیت رعایت کامل اصول مهندسی در تمامی مراحل طراحی، نصب، بهره‌برداری و نگهداری تاورکرین است. هر حادثه فرصتی برای بازنگری در فرآیندهای اجرایی، ارتقای فرهنگ ایمنی و بهبود دستورالعمل‌های فنی محسوب می‌شود.

تجربه پروژه‌های مختلف نشان می‌دهد که رعایت استانداردها، انجام بازرسی‌های منظم، آموزش مستمر نیروهای اجرایی و مدیریت صحیح ریسک، مهم‌ترین عوامل کاهش احتمال وقوع حوادث مشابه هستند.

۲۴- سوالات متداول

آیا علت سقوط تاورکرین خیابان پیامبر شرقی مشخص شده است؟

خیر. تا زمان نگارش این مقاله، هیچ مرجع رسمی علت قطعی حادثه را اعلام نکرده است.

در این حادثه چند نفر آسیب دیدند؟

براساس اطلاعات منتشرشده، اپراتور تاورکرین دچار آسیب جسمی شد و یک مرد ۱۸ ساله و یک زن ۶۰ ساله نیز بر اثر حادثه دچار شوک شدند. هیچ مورد فوتی گزارش نشده است.

چه میزان خسارت مالی گزارش شده است؟

بر اساس اطلاعات رسمی، ۵ واحد مسکونی و ۹ دستگاه خودرو در این حادثه آسیب دیده‌اند.

آیا می‌توان علت حادثه را از روی تصاویر مشخص کرد؟

خیر. تصاویر تنها بخشی از شواهد هستند. تعیین علت واقعی نیازمند بررسی فونداسیون، اتصالات، نمودار باربرداری، شرایط جوی، سوابق نگهداری و سایر مستندات فنی است.

مهم‌ترین عامل پیشگیری از حوادث تاورکرین چیست؟

هیچ عامل واحدی وجود ندارد. طراحی صحیح، نصب اصولی، بازرسی دوره‌ای، آموزش اپراتور، رعایت ظرفیت مجاز، کنترل شرایط جوی و مدیریت ایمنی پروژه باید به‌صورت هم‌زمان اجرا شوند.

۲۵- جمع‌بندی

حادثه سقوط تاورکرین خیابان پیامبر شرقی تهران، علاوه بر خسارت واردشده به ساختمان‌ها و خودروهای اطراف، اهمیت رعایت اصول ایمنی در پروژه‌های عمرانی را بار دیگر یادآور کرد. در این حادثه، پنج واحد مسکونی و ۹ دستگاه خودرو آسیب دیدند و سه نفر شامل اپراتور، یک مرد ۱۸ ساله و یک زن ۶۰ ساله تحت تأثیر حادثه قرار گرفتند. خوشبختانه هیچ مورد فوتی گزارش نشد.

تیم سیویلیو همچنان روند انتشار گزارش‌های رسمی و نتایج بررسی‌های کارشناسی را دنبال خواهد کرد و در صورت انتشار اطلاعات معتبر جدید، این مقاله نیز به‌روزرسانی خواهد شد.

۲۶- منابع

• اطلاعیه‌ها و گزارش‌های رسمی سازمان آتش‌نشانی و مدیریت بحران
• استانداردهای بهره‌برداری و ایمنی تاورکرین
• راهنماهای فنی کارخانه‌های سازنده جرثقیل‌های برجی
• مشاهدات و تصاویر اختصاصی تیم میدانی سیویلیو

© Civiliu.ir | تمامی حقوق این مقاله محفوظ است.